De beurs en AI: van onvoorwaardelijk enthousiasme tot existentiële vragen

In november 2022 werd de eerste versie van ChatGPT onthuld. De beursgekte rond het thema AI (artificiële intelligentie) kwam pas echt op gang. Beleggers stortten zich massaal op de leveranciers van apparatuur (hardwarefabrikanten) voor datacenters en op degenen die opdracht gaven tot de bouw ervan: de hyperscalers¹. Het was een prachtig beursfeest voor de wereldwijde AI… tot oktober 2025, toen de eerste scheurtjes zichtbaar werden.

Terwijl de hardwaresector (gegevensopslag, microprocessoren…) zijn opmars voortzette, begonnen softwareontwikkelaars en hyperscalers het moeilijk te krijgen. De softwaresector zag zich geconfronteerd met de angst voor directe en felle concurrentie van AI, en de markten vroegen zich af of de hyperscalers hun investeringen in datacenters wel rendabel konden maken; duizenden miljarden dollars die in de eerste plaats de hardwarefabrikanten verrijkten.

Begin februari 2026 brak het „Anthropic“-moment aan. De concurrent van OpenAI en zijn ChatGPT presenteerde zijn AI-agent voor de juridische sector, al snel gevolgd door andere agents. Beleggers, die verbaasd waren over de efficiëntie ervan, begonnen toen te vermoeden dat AI een enorm vernietigend effect zou kunnen hebben op de werkgelegenheid voor kantoormedewerkers en verminderden hun beleggingen in kennisintensieve dienstverlenende bedrijven drastisch, omdat deze in een door AI gedomineerde wereld als het meest risicovol werden beschouwd.

Die maand presteerde de Koreaanse Kospi Index, die vooral uit hardwarebedrijven bestaat, meer dan 20% beter dan de Amerikaanse Standard & Poor’s Index, die te lijden had onder de waardedaling van zijn dienstverlenende bedrijven, die tot dan toe een “boost” hadden gekregen door hun opgeblazen “immateriële activa”. De vrees voor een AI-zeepbel vertaalde zich uiteindelijk in een eenvoudige maar forse rotatie tussen de verschillende subthema’s, waardoor de ontknoping van de wereldwijde beursrally rond AI werd uitgesteld.

De angst voor een beurszeepbel maakte toen plaats voor macro-economische ongerustheid. Zeer overtuigende artikelen over het aanstaande banenverlies hadden een grote impact op de markt. Citrini Research² trad uit de schaduw in de schijnwerpers door een somber futuristisch scenario te schetsen over de toestand van de wereld in 2028, die zou zijn verwoest door een al te efficiënte AI. “De bedrijven die het meest door AI werden bedreigd, werden er juist de grootste gebruikers van. Het gezamenlijke resultaat was rampzalig: elke dollar die op de lonen werd bespaard, werd geïnvesteerd in AI, waardoor de volgende ontslagronde mogelijk werd gemaakt. Een econoom die geprezen werd om zijn visie en onafhankelijkheid³, schreef tegelijkertijd een opmerkelijk kort essay. Hij stelde daar de vraag naar het einde van het kapitalisme in een wereld waarin het aanbod aan arbeid door het kapitaal oneindig zou worden gemaakt: „het kapitaal wordt de arbeid“. Als AI de menselijke capaciteiten zou vergroten, schreef hij, zou dat de waarde van arbeid verhogen en daarmee de lonen doen stijgen. Maar als AI vandaag de hersenen en morgen de handen van de mens zou vervangen, zou het de kwestie van de schaarste aan arbeid oplossen door de waarde ervan tot nul te reduceren. Het was dus tijd om na te denken over een nieuwe maatschappelijke organisatie waarin robots belasting zouden betalen waarmee de inactiviteit van mensen zou worden gesubsidieerd.

Marx had blijkbaar dit moment al voorzien in The Fragment on Machines. Bijna twee eeuwen later verklaarde Elon Musk in Davos: “Je kunt geen situatie hebben waarin het werk van enkelen tot welvaart voor iedereen leidt.” Het debat tussen 'augmented intelligence' (wat we willen) en 'replaced intelligence', zoals Jack Dorsey⁴ die op 27 februari 40% van zijn werknemers ontsloeg, was begonnen. Misschien is de verantwoordelijkheid van aandeelhouders met beslissingsbevoegdheid nog nooit zo belangrijk geweest voor de werkgelegenheid. Nooit eerder leek de behoefte aan een duidelijke en krachtige politieke visie en vastberadenheid zo groot. Een nieuw verdelingssysteem opzetten voor een nieuwe organisatie van het menselijke bestaan, dat was geen sinecure! We werden met hart en ziel ondergedompeld in de wereld van AI, die in onze verbeelding overal bevolkt werd door humanoïde robots, die ons naar de pijpen dansten of in dienst stonden van Big Brother, al naar gelang het geval.

Op 28 februari vallen Israël en de Verenigde Staten Iran aan. De nieuwe wereld ruikt naar kruit en olie. Het verband tussen fossiele brandstoffen en energieverslindende AI vormt een brug tussen de oude en de nieuwe wereld; de deflatoire krachten die AI lijkt te gaan ontketenen, hebben ook hun inflatoire tegenwerkende kracht. De onrust in het Midden-Oosten doet ons even afstand nemen van AI. Alle grote technologische revoluties hebben in hun tijd tot grote bezorgdheid geleid; met name de angst voor een nettoverlies aan banen is bij het begin van deze revoluties steeds wijdverbreid geweest, omdat het gemakkelijker is om te zien welke beroepen zullen verdwijnen dan om je voor te stellen welke nieuwe er zullen ontstaan. In alle gevallen zijn er uiteindelijk meer nieuwe banen bijgekomen. Ook de angsten die eigen zijn aan elke revolutie waren steeds aanwezig. In het midden van de negentiende eeuw waren er “deskundigen” die schreven dat ons lichaam de snelheid van 60 kilometer per uur van de locomotieven niet lang zou kunnen weerstaan. En wat te denken van de verhitte, hevige discussies over de gevaren van elektriciteit aan het begin van de twintigste eeuw? Wat is de specifieke angst met betrekking tot AI? De concentratie van macht in enkele handen, de controle over ons leven door software en robots, het ontmoedigen van kritisch denken, het einde van menselijke arbeid?

Wat wij als portefeuillebeheerders kunnen doen, naarmate de huidige technologische revolutie vordert, is onderscheid maken tussen de huidige en toekomstige winnaars en verliezers van AI, en de impact ervan op de economische ontwikkeling begrijpen, zodat we onze klanten zo goed mogelijk van dienst kunnen zijn. Het betekent ook, tot op zekere hoogte, dat bedrijven worden aangemoedigd om daadwerkelijk maatschappelijk verantwoord te ondernemen in het licht van de ingrijpende veranderingen die momenteel plaatsvinden.

Bedrijven, overheden en zelfstandigen – waarvan het aantal door de AI wellicht zal toenemen – moeten nu al creatief zijn, oude praktijken nieuw leven inblazen en parallelle werelden opnieuw tot stand brengen, net zoals Japan erin geslaagd is een hypercompetitieve open economie te laten samengaan met een beschermde economie voor die groep van de bevolking die het minst goed in staat is om te concurreren. Op langere termijn zullen de verwachte productiviteitswinsten dankzij AI en robots precies op het juiste moment komen om de krimp van de beroepsbevolking en de vergrijzing het hoofd te bieden. De natuur doet het, met een beetje hulp van de mens, heel goed.